Người học tiếng Nhật sớm muộn sẽ cầm một cuốn tiểu thuyết in dọc, hoặc phải viết bài luận trên tờ giấy ô vuông 原稿用紙 mà giáo viên phát. Người học tiếng Trung đi thi viết cũng gặp tờ giấy ô với luật thụt đầu dòng hai ô. Người học tiếng Hàn thì có 원고지 với quy tắc riêng về khoảng trắng. Những thứ này không ai dạy trong giáo trình ngữ pháp, nhưng làm sai thì bài viết bị trừ điểm trình bày, và đọc sách in dọc thì lúng túng không biết bắt đầu từ đâu. Bài này gom các quy tắc thực dụng nhất của viết dọc và viết trên giấy ô cho cả ba thứ tiếng.
Ai còn viết dọc
- Nhật Bản: viết dọc vẫn rất phổ biến. Tiểu thuyết, báo giấy, truyện tranh, thiệp chúc mừng, văn bản trang trọng thường in dọc. Sách giáo khoa toán, khoa học, tài liệu kỹ thuật và hầu hết nội dung trên mạng thì viết ngang.
- Trung Quốc đại lục: đã chuyển hẳn sang viết ngang từ giữa thế kỷ hai mươi. Viết dọc chỉ còn trong thư pháp, câu đối, biển hiệu kiểu cổ.
- Đài Loan, Hồng Kông: báo và sách văn học vẫn có nhiều bản in dọc, dù viết ngang ngày càng nhiều.
- Hàn Quốc: gần như hoàn toàn viết ngang. Báo chí Hàn đã chuyển sang viết ngang từ cuối thế kỷ hai mươi.
Vì vậy nếu bạn học tiếng Nhật, viết dọc là kỹ năng thật sự cần. Học tiếng Trung hay tiếng Hàn thì chủ yếu cần đọc được, ít khi phải viết.
Quy tắc đọc và viết dọc
Hướng đọc
Chữ chạy từ trên xuống dưới trong một cột, các cột đi từ phải sang trái. Sách in dọc vì vậy mở từ phía bên phải, trang đầu tiên nằm ở chỗ người Việt quen coi là bìa sau. Truyện tranh Nhật đọc theo cùng hướng: khung tranh trên cùng bên phải trước, rồi sang trái, rồi xuống hàng dưới. Bản dịch truyện tranh ở Việt Nam thường giữ nguyên chiều đọc này.
Dấu câu và ký hiệu đổi vị trí
- Dấu chấm 。 và dấu phẩy 、: viết ngang thì nằm ở góc dưới bên trái ô. Viết dọc thì dời lên góc trên bên phải ô.
- Ngoặc kép 「」: xoay theo chiều dọc, thành dạng ﹁ ở đầu và ﹂ ở cuối.
- Dấu kéo dài ー trong katakana: đổi thành nét dọc. Viết コーヒー dọc mà giữ nét ngang là lỗi rất dễ thấy.
- Chữ nhỏ っ, ゃ, ゅ, ょ: đặt lệch về góc trên bên phải của ô, không phải góc dưới bên trái như khi viết ngang.
- Số: trong văn viết dọc, người Nhật thường dùng chữ số Hán như 二〇二六年 hoặc 三月十日. Số Ả Rập hai chữ số đôi khi được xếp nằm ngang trong một ô.
Với tiếng Trung, dấu câu khi viết dọc cũng xoay theo, và người Đài Loan đặt dấu chấm, dấu phẩy ở giữa ô chứ không lệch về góc. Đây là lý do một văn bản Đài Loan nhìn khác văn bản đại lục dù cùng là chữ Hán.
Giấy ô tiếng Nhật: 原稿用紙
原稿用紙 (げんこうようし) là tờ giấy kẻ ô vuông, thường hai mươi ô mỗi cột, dùng cho bài luận ở trường và trong một số kỳ thi. Viết dọc là cách dùng truyền thống, nhưng viết ngang cũng được chấp nhận tuỳ yêu cầu đề. Các quy tắc chính:
- Tiêu đề ở cột đầu, lùi xuống hai hoặc ba ô rồi mới viết.
- Tên người viết ở cột thứ hai, viết sao cho chữ cuối cùng cách đáy cột một ô.
- Đầu mỗi đoạn văn bỏ trống một ô.
- Mỗi chữ một ô, kể cả chữ nhỏ っ ゃ, dấu kéo dài ー, dấu 。 và 、, mỗi thứ chiếm trọn một ô.
- Dấu câu không đứng đầu cột. Nếu dấu 。 hay 、 rơi vào ô đầu của cột mới, viết nó chung vào ô cuối của cột trước, cùng với chữ cuối cùng, hoặc ngay bên ngoài khung.
- Ngoặc đóng 」 đi cùng dấu chấm: 。」 viết chung một ô.
Lỗi người Việt hay mắc nhất là quên ô trống đầu đoạn và để dấu phẩy đứng đầu cột. Giáo viên Nhật chấm hai lỗi này rất đều tay.
Giấy ô tiếng Trung: 作文纸
Bài viết tiếng Trung trên giấy ô (方格纸, 作文纸) viết ngang, và quy tắc gần với tiếng Nhật nhưng khác ở vài điểm quan trọng:
- Đầu đoạn bỏ trống hai ô (空两格), không phải một ô như tiếng Nhật. Người đã học tiếng Nhật trước hay thụt sai chỗ này.
- Mỗi chữ Hán và mỗi dấu câu chiếm một ô. Dấu chấm 。, dấu phẩy ，, dấu chấm hỏi ？ đều một ô.
- Dấu ba chấm …… và dấu gạch ngang —— chiếm hai ô.
- Dấu câu không đứng đầu dòng: dồn vào ô cuối của dòng trước, giống tiếng Nhật.
- Ngoặc kép: đại lục dùng “ ”, Đài Loan và Hồng Kông dùng 「 」.
- Số Ả Rập và chữ Latinh: thường hai chữ số hoặc hai chữ cái chung một ô.
Trong bài viết các kỳ thi tiếng Trung có phần viết tay, quy định chính xác về trình bày đổi theo từng kỳ. Xem hướng dẫn trên trang chính thức của kỳ thi bạn dự định thi, đừng dựa vào bài mẫu cũ.
Giấy ô tiếng Hàn: 원고지
원고지 viết ngang, và điểm khác biệt lớn nhất là khoảng trắng cũng chiếm một ô. Vì tiếng Hàn cách chữ giữa các từ, mỗi chỗ cách là một ô để trống. Đây là phép thử thật sự cho việc bạn có nắm quy tắc cách chữ hay không.
- Đầu đoạn bỏ trống một ô.
- Mỗi âm tiết hangul một ô.
- Dấu chấm, dấu phẩy chiếm một ô, và sau chúng thường không bỏ thêm ô trống.
- Số và chữ Latinh viết thường: hai ký tự một ô.
- Chỗ cách rơi vào đầu dòng: không bỏ ô trống ở đầu dòng mới, viết luôn từ tiếp theo.
Luyện thế nào cho quen tay
- In giấy ô miễn phí: tìm mẫu 原稿用紙, 作文纸 hoặc 원고지 dạng PDF rồi in ra. Không cần mua vở chuyên dụng.
- Chép lại một đoạn văn in dọc, đúng từng vị trí dấu câu. Mười phút mỗi ngày trong một tuần là đủ quen.
- Đọc truyện tranh Nhật bản gốc để mắt quen hướng phải sang trái và cách dấu câu đứng trong bóng thoại dọc.
- Tự chấm bằng danh sách lỗi: thụt đầu đoạn đúng số ô chưa, có dấu câu nào đứng đầu dòng không, ー đã dựng đứng chưa.
Khi chép văn bản và gặp chữ Hán chưa biết, tra nhanh ở trang chữ, ví dụ chữ 書, để biết âm đọc trong từng thứ tiếng. Muốn luyện viết đoạn văn hoàn chỉnh có người sửa theo lộ trình, xem bài học trên Ngôn Ngữ.
Câu hỏi thường gặp
Viết dọc tiếng Nhật đọc theo hướng nào?
Chữ đi từ trên xuống trong mỗi cột, các cột đi từ phải sang trái. Sách in dọc mở từ phía bên phải, truyện tranh Nhật cũng đọc khung trên cùng bên phải trước.
Khi viết dọc, dấu chấm đặt ở đâu?
Dấu 。 và 、 dời lên góc trên bên phải của ô, thay vì góc dưới bên trái như khi viết ngang. Dấu kéo dài ー cũng đổi thành nét dọc.
Đầu đoạn văn tiếng Trung thụt mấy ô?
Hai ô. Tiếng Nhật và tiếng Hàn chỉ thụt một ô, nên người học nhiều thứ tiếng hay nhầm chỗ này.
Dấu câu có được đứng đầu dòng trên giấy ô không?
Không. Trong cả tiếng Nhật và tiếng Trung, nếu dấu câu rơi vào ô đầu dòng mới, người ta dồn nó vào ô cuối của dòng trước, viết chung với chữ cuối cùng.
Viết 원고지 tiếng Hàn có cần để ô trống giữa các từ không?
Có, mỗi chỗ cách chữ là một ô trống. Vì vậy viết 원고지 là cách luyện quy tắc cách chữ tiếng Hàn rất hiệu quả.
