Chữ Hán có một điểm khác hẳn chữ cái Latinh: nhìn mặt chữ không biết cách đọc. Gặp một chữ lạ trên bao bì hàng Nhật, trên câu đối ở đình, trong một cuốn sách tiếng Trung, người mới học thường bế tắc vì không biết gõ gì vào từ điển. Thật ra có bốn cách tra không cần biết cách đọc, mỗi cách có chỗ mạnh và chỗ hụt. Biết dùng đúng cách cho đúng tình huống thì tra một chữ chỉ mất dưới một phút. Bài này đi qua cả bốn, kèm những cái bẫy khiến người mới tra mãi không ra.
Cách 1: viết tay trên điện thoại
Đây là cách nhanh nhất cho một chữ đơn lẻ. Bàn phím điện thoại có sẵn chế độ viết tay tiếng Trung hoặc tiếng Nhật; nhiều ứng dụng từ điển cũng có ô vẽ. Bạn vẽ chữ bằng ngón tay, phần mềm đưa ra vài chữ gần giống để chọn.
- Thứ tự nét quan trọng hơn bạn nghĩ. Phần lớn bộ nhận dạng chấp nhận vẽ sai thứ tự, nhưng độ chính xác giảm rõ. Với chữ nhiều nét, vẽ sai thứ tự có thể ra một danh sách không chứa chữ cần tìm.
- Vẽ đúng số nét, đừng nối nét. Người mới hay vẽ liền hai nét thành một, như vẽ 口 bằng một vòng tròn. Bộ nhận dạng đếm nét, nên chữ ra sai.
- Chữ thư pháp, chữ cách điệu thì bó tay. Câu đối, hoành phi thường viết thảo hoặc triện. Viết tay theo hình dạng đó gần như không bao giờ ra.
Cách 2: camera và nhận dạng chữ in
Ứng dụng dịch và từ điển có chế độ chụp ảnh: hướng camera vào chữ, phần mềm nhận dạng rồi cho bạn chạm vào từng chữ để tra. Cực kỳ tiện với bao bì, thực đơn, biển báo, trang sách in.
- Mạnh với chữ in rõ, phông chữ phổ biến. Đọc một đoạn sách in bằng camera thường gần như không sai.
- Yếu với chữ viết tay, chữ cách điệu, chữ dọc trên nền hoa văn. Biển hiệu cổ, chữ khắc gỗ, chữ trên gốm thường nhận sai hoặc không nhận.
- Cẩn thận khi nó "dịch luôn" cả câu. Chế độ dịch ảnh cho bạn ý chung, nhưng để học thì nên chạm tra từng từ.
Cách 3: tra theo bộ thủ và số nét
Đây là cách cổ điển của từ điển giấy và vẫn có trong từ điển điện tử. Mỗi chữ được xếp dưới một bộ thủ; bạn tìm bộ, rồi đếm số nét phần còn lại. Hệ thống phổ biến nhất có 214 bộ thủ, theo cách xếp của từ điển Khang Hy.
Các bước cơ bản:
- Tìm bộ thủ. Thường nằm bên trái (氵 trong 河, 亻 trong 休), trên đầu (艹 trong 花, 宀 trong 家), dưới đáy (心 trong 思), hoặc bao quanh (囗 trong 国).
- Đếm số nét của bộ để tìm nó trong bảng bộ thủ: 氵 3 nét, 亻 2 nét, 艹 3 nét trong cách đếm hiện đại.
- Đếm số nét phần còn lại và dò trong danh sách chữ thuộc bộ đó.
Bẫy lớn nhất: bộ thủ không phải lúc nào cũng là phần "to" hay phần bên trái
Từ điển xếp chữ theo bộ gợi nghĩa, và đôi khi theo quy ước lịch sử, không theo phần trông nổi bật nhất. Vài ví dụ kinh điển:
- 和 (hoà) có 禾 (hoà, lúa) to bên trái, nhưng trong từ điển Khang Hy nó thuộc bộ 口 (khẩu) nhỏ bên phải. 禾 ở đây là phần gợi âm.
- 相 (tương) có 木 bên trái, nhưng thuộc bộ 目 (mục, mắt).
- 夢 (mộng, giấc mơ) trông như thuộc bộ 艹 trên đầu, nhưng thuộc bộ 夕 (tịch, buổi tối) nằm dưới đáy, đúng với nghĩa "mơ ban đêm".
Hiểu điều này rồi thì khi tra theo bộ không ra, hãy thử bộ thứ hai trong chữ, nhất là bộ có liên quan đến nghĩa. Đây cũng là lý do nhiều từ điển điện tử cho phép tra theo thành phần: bạn chọn tất cả các bộ phận nhìn thấy trong chữ (禾 và 口), phần mềm lọc ra các chữ chứa đủ những bộ phận đó, không cần biết đâu là bộ chính.
Bẫy thứ hai: đếm nét
Một số bộ phận có số nét khác với cảm giác khi nhìn:
- 廴 (dẫn, trong 建 hay 延) có 3 nét dù trông như một nét gập dài kèm nét mác.
- 弓 có 3 nét, 臣 có 6 nét, 口 có 3 nét: người mới hay đếm 口 thành 4 vì tưởng mỗi cạnh là một nét. Thật ra nét thứ hai là một nét gập liền cạnh trên với cạnh phải.
- Bộ 辶 (sước, trong 道, 近) được đếm khác nhau tuỳ từ điển và tuỳ chữ giản thể, phồn thể hay chữ Nhật.
Không chắc thì thử số nét lệch một hai nét về hai phía. Từ điển điện tử thường cho phép nhập khoảng số nét.
Cách 4: tra theo âm Hán Việt khi đoán được
Người Việt có một lợi thế người học nước khác không có: nhiều khi bạn đoán được âm Hán Việt nhờ thành phần gợi âm. Gặp chữ 枯 mà biết 古 đọc "cổ", bạn có thể thử các âm gần như "cổ", "cố", "cô", "khổ", "khô", và quả thật 枯 đọc "khô". Họ chữ này rất đều: 故 (cố), 固 (cố), 姑 (cô), 苦 (khổ). Đoán được âm rồi thì tra từ điển Hán Việt, rồi mở trang chữ như chữ 固 để xác nhận âm Hán Việt, số nét và cách đọc ba tiếng cùng lúc.
Cách này không phải lúc nào cũng trúng, vì âm gợi ý đã thay đổi qua nhiều thế kỷ. Nhưng với chữ hình thanh thông dụng, tỷ lệ đoán gần đúng khá cao, và mỗi lần đoán trúng là một lần bạn hiểu thêm về cấu tạo chữ.
Những chữ dễ tra nhầm vì hình giống nhau
Tra ra một chữ rồi vẫn phải kiểm, vì nhiều cặp chữ chỉ khác một nét:
- 未 (vị, chưa) và 末 (mạt, cuối): khác ở nét ngang nào dài hơn.
- 土 (thổ, đất) và 士 (sĩ): 土 nét ngang dưới dài, 士 nét ngang trên dài.
- 己 (kỷ), 已 (dĩ), 巳 (tị): khác ở độ cao nét cuối.
- 人 (nhân) và 入 (nhập): khác ở nét nào cao hơn.
- 天 (thiên) và 夫 (phu): khác ở nét dọc có trồi lên quá nét ngang trên hay không.
Sau khi chọn chữ, nhìn lại thật kỹ mặt chữ trong từ điển so với chữ gốc. Dán chữ đã tìm vào trang tra như chữ 末 để xem âm Hán Việt, số nét, cách đọc ba tiếng một lượt.
Chọn cách nào trong tình huống nào
| Tình huống | Cách nên dùng |
|---|---|
| Bao bì, thực đơn, trang sách in | Camera |
| Một chữ lẻ, nhìn rõ nét | Viết tay |
| Chữ khắc, chữ cách điệu, câu đối | Bộ thủ, thành phần, hoặc nhờ người đọc chữ thư pháp |
| Chữ hình thanh có thành phần quen | Đoán âm Hán Việt |
Tra được chữ mới là bước đầu. Ghi nó vào sổ kèm từ chứa nó, đừng ghi chữ rời. Nếu muốn học chữ có hệ thống thay vì gặp đâu tra đó, theo các bài trên Ngôn Ngữ.
Câu hỏi thường gặp
Không biết đọc chữ Hán thì tra bằng cách nào nhanh nhất?
Với chữ in rõ, dùng camera trong ứng dụng từ điển hoặc dịch. Với một chữ lẻ, dùng bàn phím viết tay trên điện thoại và vẽ đúng thứ tự nét.
Chữ 和 thuộc bộ gì?
Trong từ điển Khang Hy, 和 thuộc bộ 口 (khẩu), không phải bộ 禾 dù 禾 chiếm phần lớn chữ. 禾 trong chữ này đóng vai trò gợi âm.
Có bao nhiêu bộ thủ chữ Hán?
Hệ thống phổ biến nhất có 214 bộ thủ theo từ điển Khang Hy. Một số từ điển giản thể hiện đại dùng bảng bộ thủ khác, nên khi tra nên dùng đúng bảng của từ điển đó.
Tra chữ Hán viết tay hay bị sai, vì sao?
Thường do vẽ sai thứ tự nét hoặc nối hai nét thành một. Bộ nhận dạng dựa vào số nét và hướng nét, nên vẽ đúng từng nét riêng biệt sẽ cho kết quả chính xác hơn.
