Đọc mở rộng với từ điển chạm: chọn bài vừa sức và đừng để furigana, pinyin thành cái nạng

Đọc là con đường gom từ vựng nhanh nhất, nhưng với tiếng Trung, Nhật, Hàn thì đọc rất mệt ở giai đoạn đầu: chữ lạ dày đặc, không biết cách đọc, mở từ điển liên tục. Các tiện ích từ điển chạm trên trình duyệt và trong ứng dụng đọc đã giải quyết phần lớn chuyện này: đưa chuột hoặc chạm vào chữ là hiện cách đọc và nghĩa. Nhưng công cụ càng tiện thì càng dễ dùng sai. Nhiều người chạm vào gần như mọi chữ, đọc một bài báo ngắn mất cả tiếng, và cuối cùng không nhớ được gì. Bài này chỉ cách chọn bài đọc đúng sức, dùng từ điển chạm như một chiếc phao chứ không phải cái nạng, và cách tận dụng âm Hán Việt khi đọc.

Đọc kỹ và đọc mở rộng: hai việc khác nhau

Đọc kỹ là đọc một đoạn khó, tra mọi từ, phân tích ngữ pháp từng câu. Đây là việc của giờ học. Đọc mở rộng là đọc nhiều, đọc nhanh, đọc thứ dễ, chủ yếu để hiểu nội dung và gặp đi gặp lại từ đã học trong ngữ cảnh mới. Từ vựng thật sự bám rễ ở bước thứ hai.

Từ điển chạm khiến ranh giới này mờ đi: bài nào cũng "đọc được" nhờ chạm, nên người học chọn bài quá khó, và một buổi đọc mở rộng biến thành một buổi đọc kỹ kém hiệu quả.

Bài thế nào là vừa sức

Các nghiên cứu về đọc hiểu thường nhắc rằng để đọc trôi chảy và thích thú, người đọc cần biết gần như toàn bộ từ trong văn bản, chỉ vài từ lạ mỗi trăm từ. Không cần nhớ con số chính xác, chỉ cần một phép thử thực tế:

1. Đọc đoạn đầu khoảng một trăm chữ, chưa chạm gì.
2. Đếm số từ không hiểu và không đoán được.
3. Nếu chỉ vài từ, bài vừa sức cho đọc mở rộng. Nếu hơn chục từ, bài đó dành cho đọc kỹ, hoặc để dành sau vài tháng.

Nghe có vẻ dễ quá mức cần thiết, nhưng đó chính là điểm mấu chốt: đọc dễ thì mới đọc được nhiều, đọc nhiều mới gặp lại từ đủ lần để nhớ.

Nguồn đọc theo từng thứ tiếng

• Tiếng Nhật: NHK có trang tin tức tiếng Nhật dễ (やさしい日本語) viết câu ngắn, có furigana trên kanji, kèm bản ghi âm. Truyện tranh cho thiếu nhi thường có furigana đầy đủ. Sách đọc phân cấp cho người học tiếng Nhật được chia theo cấp độ rõ ràng.
• Tiếng Trung: sách đọc phân cấp (分级读物) cho người học, truyện ngắn có pinyin kèm, và các trang tin dành cho người học tiếng Trung. Phụ đề tiếng Trung của phim đời thường cũng là tài liệu đọc tốt.
• Tiếng Hàn: truyện cổ tích thiếu nhi (동화), webtoon đời thường với câu thoại ngắn, và các bài báo dành cho người nước ngoài học tiếng Hàn.

Nguyên tắc chung: chọn nội dung bạn thật sự muốn đọc. Một bộ truyện tranh bạn tò mò đọc tiếp sẽ hiệu quả hơn một tập bài khoá đúng trình độ mà bạn chán.

Dùng từ điển chạm sao cho vẫn là đọc

• Đọc hết một đoạn trước khi chạm. Nhiều từ lạ sẽ tự sáng nghĩa nhờ câu sau. Chỉ chạm khi đọc xong đoạn mà vẫn không nắm ý.
• Chỉ chạm từ cản trở ý chính, hoặc từ xuất hiện lần thứ hai, thứ ba. Từ chỉ xuất hiện một lần và không ảnh hưởng nội dung thì bỏ qua.
• Đừng lưu mọi từ đã chạm. Nhiều tiện ích cho lưu từ thành danh sách để ôn. Lưu tất cả thì danh sách thành bãi rác. Mỗi buổi chọn ba đến năm từ thật đáng nhớ, kèm câu chứa nó.
• Đặt giới hạn thời gian, không đặt giới hạn trang. Hai mươi phút đọc dễ mỗi ngày tốt hơn một tiếng vật lộn với một bài.

Furigana và pinyin: phao hay nạng

Chữ phiên âm nhỏ trên đầu chữ Hán (furigana trong tiếng Nhật, pinyin trong sách tiếng Trung) cực kỳ hữu ích lúc đầu. Nhưng mắt người luôn chọn đường dễ: khi có phiên âm, mắt đọc phiên âm và bỏ qua chữ Hán. Sau vài tháng, bạn đọc được cả bài có furigana nhưng nhìn một chữ kanji đứng trơ thì không nhận ra.

Cách cai dần:

1. Với từ đã học, đọc chữ Hán trước, đoán cách đọc, rồi mới liếc phiên âm để kiểm.
2. Khi đã quen, tắt furigana hoặc pinyin trong công cụ (nhiều tiện ích và trang đọc có nút ẩn), chỉ bật lại khi cần.
3. Với tiếng Trung, thử đọc bản không pinyin của cùng một văn bản đã đọc có pinyin. Văn bản quen nội dung giúp bạn tập trung vào nhận mặt chữ.

Tiếng Hàn không có vấn đề này vì hangul là chữ ghi âm: đọc được hangul là đọc được âm. Cái khó của tiếng Hàn nằm ở chỗ đọc ra âm rồi mà vẫn không hiểu nghĩa, và ở đây người Việt có một lợi thế lớn.

Lợi thế của người Việt: đoán nghĩa bằng âm Hán Việt

Rất nhiều từ trong tiếng Hàn và tiếng Nhật là từ gốc Hán, và âm của chúng nghe gần âm Hán Việt. Khi đọc gặp từ lạ, thử đoán theo âm Hán Việt trước khi chạm:

• 도서관 (圖書館) = đồ thư quán, tức thư viện. Tiếng Trung là 图书馆 túshūguǎn, tiếng Nhật 図書館 としょかん.
• 병원 (病院) = bệnh viện. Tiếng Nhật cũng là 病院 びょういん, còn tiếng Trung lại nói 医院 yīyuàn.
• 시장 (市場) = thị trường, nhưng trong đời thường nghĩa là cái chợ.
• 경제 (經濟) = kinh tế. Tiếng Nhật 経済 けいざい, tiếng Trung 经济 jīngjì. Ba mặt chữ khác nhau nhưng cùng một từ.

Không phải lần nào cũng trúng, và có những từ cùng gốc nhưng nghĩa đã trôi khác. Nhưng đoán trước rồi kiểm bằng từ điển chạm giúp bạn nhớ từ lâu hơn nhiều so với chạm ngay. Muốn xem một từ tiếng Việt gốc Hán tương ứng thế nào trong ba tiếng, thử từ "thư viện"; muốn xem từng chữ Hán đọc ra sao ở mỗi tiếng, mở trang như chữ 河.

Một tuần đọc mẫu

• Thứ hai đến thứ sáu: hai mươi phút mỗi ngày đọc mở rộng bài dễ, chạm tối thiểu, lưu ba đến năm từ.
• Thứ bảy: một buổi đọc kỹ một đoạn khó hơn, tra kỹ, phân tích ngữ pháp.
• Chủ nhật: đọc lại một bài trong tuần, lần này tắt phiên âm, xem mình nhận ra bao nhiêu chữ.

Đọc mở rộng chỉ hiệu quả khi đã có nền từ vựng và ngữ pháp cơ bản. Nếu đang ở giai đoạn đầu, học song song theo lộ trình trên Ngôn Ngữ để có đủ vốn bước vào bài đọc dễ.

Câu hỏi thường gặp