Phần mềm thẻ ôn theo kiểu lặp lại ngắt quãng, mà Anki là cái tên quen nhất, gần như sinh ra cho chữ Hán: lượng cần nhớ lớn, mỗi chữ nhiều thông tin, và quên rất nhanh nếu không ôn. Nhưng rất nhiều người hào hứng tải một bộ thẻ vài nghìn chữ, học hăng hái hai tuần, đến tuần thứ ba mở ứng dụng thấy hơn ba trăm thẻ chờ ôn rồi đóng lại luôn. Vấn đề không nằm ở phương pháp mà ở cách dùng: thêm thẻ mới quá nhanh, làm thẻ sai kiểu, và dồn quá nhiều thông tin vào một thẻ. Bài này chỉ cách thiết kế thẻ chữ Hán, cho cả tiếng Trung lẫn tiếng Nhật, sao cho ôn đều được hằng ngày mà không bị ngập.
Lặp lại ngắt quãng hoạt động thế nào
Mỗi lần bạn ôn một thẻ và nhớ được, phần mềm đẩy lần ôn kế tiếp ra xa hơn: một ngày, rồi vài ngày, rồi một tuần, một tháng. Quên thì thẻ quay về khoảng cách ngắn. Nhờ vậy bạn chỉ ôn đúng lúc sắp quên, tiết kiệm thời gian hơn nhiều so với ôn lại cả danh sách.
Hệ quả quan trọng mà ít người tính trước: mỗi thẻ mới hôm nay sẽ quay lại nhiều lần trong những tuần sau. Thêm 30 thẻ mới mỗi ngày nghĩa là vài tuần sau, số thẻ ôn mỗi ngày sẽ gấp nhiều lần con số đó, cộng dồn từ mọi ngày trước. Đó là lý do người ta bỏ cuộc ở tuần thứ ba.
Chọn số thẻ mới theo thời gian ôn, không theo tham vọng
Hãy làm ngược: quyết định mỗi ngày bạn ôn được bao nhiêu phút, rồi suy ra số thẻ mới.
- Nếu chỉ có 15 phút mỗi ngày, bắt đầu với khoảng 5 đến 10 thẻ mới.
- Theo dõi hai tuần. Nếu thời gian ôn vẫn trong 15 phút, tăng thêm vài thẻ. Nếu vượt, giữ nguyên hoặc giảm.
- Ngày nào bận, bỏ thẻ mới, giữ ôn. Bỏ ôn một ngày là hôm sau thẻ dồn gấp đôi.
Số thẻ mới đều đặn quan trọng hơn số thẻ mới lớn. Mười thẻ mỗi ngày trong một năm là hơn ba nghìn thẻ, đủ cho một khối lượng chữ rất đáng kể.
Làm thẻ theo từ, không theo chữ rời
Đây là thay đổi có tác dụng lớn nhất. Thẻ chữ rời như "行 = hành, đi" có ba vấn đề: chữ đó có nhiều cách đọc, nhiều nghĩa, và bạn hiếm khi gặp nó đứng một mình trong văn bản thật.
Thay vào đó, làm thẻ theo từ:
- Tiếng Trung: 银行 yínháng (ngân hàng), 旅行 lǚxíng (du lịch). Hai thẻ, mỗi thẻ một cách đọc của 行 trong đúng ngữ cảnh.
- Tiếng Nhật: 銀行 ぎんこう (ngân hàng), 行く いく (đi). Chữ 行 đọc こう trong từ ghép Hán, đọc い trong động từ thuần Nhật.
Khi đã thuộc vài từ chứa cùng một chữ, bạn tự nắm được chữ đó, kèm luôn các cách đọc. Người Việt có thêm lợi thế: ghi âm Hán Việt của từ (ngân hàng, lữ hành) lên thẻ giúp nhớ nhanh gấp bội, vì bạn đã biết sẵn nghĩa của từ Hán Việt.
Thẻ nhận diện và thẻ viết: tách riêng, đừng gộp
Có hai kỹ năng khác nhau:
- Nhận diện: nhìn chữ, nhớ ra cách đọc và nghĩa. Mặt trước: 银行. Mặt sau: yínháng, ngân hàng.
- Viết: nhìn nghĩa, viết ra chữ. Mặt trước: "ngân hàng (tiếng Trung)". Mặt sau: 银行.
Thẻ viết tốn thời gian hơn nhiều, vì bạn phải viết thật ra giấy hoặc vẽ trên màn hình rồi mới lật. Nếu mục tiêu chủ yếu là đọc hiểu và giao tiếp, hãy chỉ làm thẻ nhận diện cho phần lớn từ, và làm thẻ viết cho một nhóm nhỏ chữ thông dụng nhất. Gộp cả hai vào mọi từ là cách nhanh nhất để ngập ôn.
Với thẻ viết, đừng tự chấm "đúng" khi chỉ nhớ hình dáng mơ hồ. Viết ra rồi so từng nét. Muốn kiểm số nét và cách đọc của chữ đó, mở trang như chữ 必.
Một thẻ, một câu hỏi
Thẻ nhồi nhét là thẻ khó nhớ nhất. Mặt sau ghi đủ pinyin, âm Hán Việt, nghĩa, ba câu ví dụ, từ đồng nghĩa: mỗi lần ôn bạn chỉ nhớ một phần và không biết nên chấm đúng hay sai.
- Mặt trước chỉ một thứ: chữ (hoặc nghĩa, với thẻ viết).
- Mặt sau: câu trả lời chính, cộng tối đa một câu ví dụ ngắn để nhắc ngữ cảnh.
- Thêm âm thanh nếu có: nghe cách đọc ngay khi lật thẻ giúp nhớ cả âm lẫn thanh điệu.
Xử lý "thẻ đỉa": những thẻ quên mãi
Sau một thời gian, sẽ có những thẻ bạn quên đi quên lại hàng chục lần. Anki gọi chúng là leech (đỉa) vì chúng hút thời gian. Ôn tiếp kiểu cũ không giải quyết được. Thường nguyên nhân là:
- Nhầm với chữ giống hình: 王 (vương) và 玉 (ngọc), 免 (miễn) và 兔 (thố, con thỏ). Cách sửa: làm một thẻ so sánh đặt hai chữ cạnh nhau, ghi rõ điểm khác: 玉 và 兔 đều chỉ hơn chữ kia đúng một nét chấm.
- Nhầm với từ đồng âm: tiếng Nhật こうえん có 公園 (công viên), 講演 (giảng diễn, bài nói chuyện), 公演 (công diễn, buổi biểu diễn). Thẻ chỉ ghi こうえん sẽ không bao giờ ổn. Thêm ngữ cảnh: 公園で遊ぶ (chơi ở công viên), 講演を聞く (nghe bài nói chuyện).
- Thẻ quá trừu tượng: chữ chỉ khái niệm như 而, 之, 其 khó nhớ khi đứng một mình. Học chúng qua cụm cố định thay vì thẻ rời.
Thẻ đỉa không sửa được thì tạm hoãn nó, quay lại sau khi đã đọc nhiều hơn. Không phải chữ nào cũng cần thuộc bằng thẻ.
Đừng làm thẻ cho thứ chưa từng gặp
Bộ thẻ tải sẵn vài nghìn chữ trông hấp dẫn, nhưng ôn một chữ chưa từng gặp trong bài học hay văn bản nào là ôn một thứ không có điểm bám. Cách bền hơn:
- Học bài, đọc văn bản, nghe hội thoại.
- Gặp từ mới đáng nhớ thì mới làm thẻ, kèm câu nơi bạn gặp nó.
- Bộ thẻ tải sẵn chỉ dùng làm nguồn tham khảo, bật dần những thẻ trùng với từ bạn vừa học.
Muốn có nguồn bài học theo thứ tự để rút từ ra làm thẻ, theo lộ trình trên Ngôn Ngữ. Muốn tra nhanh một từ tiếng Việt sang ba tiếng trước khi làm thẻ, dùng trang như từ "hạnh phúc".
Cài đặt nên giữ mặc định
Nhiều người mất cả buổi chỉnh khoảng cách ôn, hệ số dễ, số bước học. Với người mới, cài đặt mặc định đã đủ tốt. Ba thứ duy nhất đáng chỉnh: số thẻ mới mỗi ngày, giới hạn số thẻ ôn tối đa mỗi ngày nếu bạn sợ bị ngập, và bật âm thanh. Còn lại, thời gian chỉnh cài đặt nên dành để ôn.
Câu hỏi thường gặp
Mỗi ngày nên học bao nhiêu chữ Hán mới bằng Anki?
Hãy tính theo thời gian ôn. Nếu có 15 phút mỗi ngày, bắt đầu với 5 đến 10 thẻ mới, theo dõi hai tuần rồi mới tăng. Đều đặn quan trọng hơn số lượng.
Nên làm thẻ theo chữ hay theo từ?
Theo từ. Một chữ Hán có nhiều cách đọc và nhiều nghĩa, đặt trong từ thì mỗi thẻ chỉ một cách đọc rõ ràng, và bạn gặp từ đó trong văn bản thật.
Bị dồn quá nhiều thẻ ôn thì làm sao?
Ngừng thêm thẻ mới cho đến khi số thẻ ôn trở lại mức chịu được. Ôn hết thẻ đến hạn mỗi ngày, kể cả khi phải chia làm hai lượt sáng tối.
Có cần làm thẻ luyện viết chữ Hán không?
Chỉ cần cho một nhóm chữ thông dụng bạn thật sự muốn viết được. Phần lớn từ chỉ cần thẻ nhận diện, vì thẻ viết tốn thời gian gấp nhiều lần.
