Xem phim là cách học ngoại ngữ dễ chịu nhất, và với phim Trung, Hàn, Nhật thì nguồn gần như vô tận. Các tiện ích phụ đề kép trên trình duyệt hoặc trên ứng dụng xem phim còn cho bạn thấy cùng lúc lời gốc và lời Việt hay lời Anh, bấm vào từ để tra, tua lại từng câu. Nhưng nhiều người xem cả chục bộ phim với phụ đề kép mà khả năng nghe gần như không đổi. Lý do đơn giản: mắt đọc phụ đề tiếng Việt nhanh hơn tai nghe lời gốc, nên não chọn đường dễ. Phụ đề kép chỉ là công cụ; cách xem mới quyết định bạn học được gì. Bài này chỉ cách chọn phim, cách chia lượt xem, và cách biến vài cảnh phim thành bài học thật.
Chọn phim: đời thường thắng cổ trang
Phim cổ trang đẹp, hấp dẫn, nhưng là lựa chọn tệ để học tiếng hiện đại. Lời thoại dùng cách xưng hô và đuôi câu cổ:
- Phim cổ trang Trung Quốc: hoàng đế tự xưng 朕 (zhèn), phi tần xưng 本宫 (běngōng), người hầu xưng 奴婢 (núbì). Không ai nói như vậy ngày nay.
- Phim cổ trang Hàn (사극): nhiều đuôi câu cổ như -하오, -소, cách xưng hô cung đình mà người Hàn hiện đại chỉ nghe trong phim.
- Phim samurai Nhật (時代劇): ござる, 拙者 (せっしゃ, tại hạ) nghe rất ngầu nhưng nói ngoài đời sẽ thành trò cười.
Thay vào đó, chọn phim, chương trình có lời thoại đời thường: phim gia đình, phim văn phòng, phim học đường, chương trình thực tế. Với người mới, phim gia đình và tình cảm nhẹ nhàng dễ hơn phim hình sự, phim y khoa đầy thuật ngữ. Anime thì tốt cho nghe nhưng cẩn thận: nhân vật anime hay nói theo kiểu cách điệu, như cách xưng お前, 俺 hoặc đuôi câu riêng của từng nhân vật, không nên bắt chước nguyên si khi nói với người lạ.
Biết đặc điểm phụ đề của từng nước
- Phim Trung Quốc gần như luôn có phụ đề tiếng Trung in sẵn. Lý do là Trung Quốc có rất nhiều phương ngữ, phụ đề giúp mọi người cùng hiểu. Với người học, đây là kho tài liệu lớn: lời và chữ khớp nhau gần như từng câu.
- Phim Nhật trên các nền tảng xem phim thường có phụ đề tiếng Nhật cho người khiếm thính, kèm tên nhân vật hoặc tiếng động trong ngoặc như （拍手）, （ため息）. Đừng nhầm phần trong ngoặc là lời thoại.
- Phim Hàn phát trên truyền hình Hàn thường không có phụ đề tiếng Hàn, chỉ có chữ chạy trong chương trình giải trí. Trên các nền tảng xem phim quốc tế thì nhiều phim có phụ đề tiếng Hàn để bật thêm.
Một điều cần nhớ: phụ đề cùng ngôn ngữ cũng không phải lúc nào khớp từng chữ với lời nói. Người làm phụ đề hay rút gọn câu dài, bỏ từ đệm. Khi tai nghe khác chữ đọc, tin tai mình và tua lại kiểm tra.
Ba lượt xem cho một tập phim
Không cần xem mọi tập ba lần. Chọn một tập bạn thích, hoặc chỉ một cảnh dài khoảng năm phút, và làm theo ba lượt:
- Lượt 1: phụ đề tiếng Việt, xem cho vui. Mục đích là hiểu cốt truyện, để lượt sau não không phải đoán nội dung nữa.
- Lượt 2: phụ đề kép hoặc phụ đề gốc, xem có dừng. Mỗi khi gặp câu hay, câu ngắn dùng được ngay, dừng lại, nghe lại hai ba lần, đọc lời gốc. Tra từ chưa biết, nhưng chỉ những từ quan trọng cho câu đó.
- Lượt 3: không phụ đề. Xem lại cảnh đó, kiểm xem bao nhiêu câu bạn nghe ra được mà không cần chữ. Đây là lượt quyết định, vì nó buộc tai làm việc.
Nhặt câu, không nhặt từ
Thói quen tra và chép từng từ lạ sẽ biến một tập phim thành buổi tra từ điển hai tiếng. Hãy nhặt câu ngắn, dùng được ngay, có ngữ điệu rõ. Mỗi tập năm đến mười câu là đủ. Ví dụ những câu hay gặp:
- Tiếng Hàn: 괜찮아요? (Bạn ổn chứ?), 잠깐만요 (Đợi chút), 진짜요? (Thật á?).
- Tiếng Nhật: ちょっと待って (Đợi chút), 本当に? (Thật hả?), お疲れ様です (câu chào đồng nghiệp lúc tan làm hoặc khi gặp nhau ở chỗ làm).
- Tiếng Trung: 没事吧? méi shì ba (Không sao chứ?), 等一下 děng yíxià (Đợi một chút), 真的吗? zhēn de ma (Thật không?).
Ghi câu kèm tình huống: ai nói với ai, trong hoàn cảnh nào. Cùng là "đợi chút", 잠깐만요 lịch sự hơn 잠깐만 khi nói với người lạ. Đây là thông tin phim cho bạn mà sách không có.
Nhại theo: phần nhiều người bỏ qua
Nghe hiểu là một chuyện, nói ra được là chuyện khác. Kỹ thuật nhại theo (shadowing) rất hợp với phim:
- Chọn một câu ngắn trong cảnh, nghe hai lần.
- Bấm phát lại, nói theo cùng lúc với nhân vật, cố bắt chước cả tốc độ, ngữ điệu, cảm xúc.
- Lặp lại năm đến mười lần cho đến khi bạn theo kịp mà không cần nhìn chữ.
Người Việt học tiếng Trung đặc biệt được lợi khi nhại phim: thanh điệu trong câu nói nhanh khác hẳn thanh điệu đọc từng chữ, và chỉ nhại theo người thật mới cảm được. Với tiếng Nhật, nhại giúp bắt được cao độ lên xuống mà phụ đề hoàn toàn không ghi.
Dịch phụ đề tiếng Việt: biết chỗ nó "chế"
Phụ đề tiếng Việt là bản dịch, và người dịch giỏi sẽ dịch theo ý chứ không theo chữ. Vài câu không có tương đương trực tiếp:
- 수고하셨습니다 (tiếng Hàn) thường dịch "vất vả rồi", "cảm ơn", nhưng thật ra là lời ghi nhận công sức sau khi xong việc.
- よろしくお願いします (tiếng Nhật) bị dịch lúc thì "rất vui được gặp", lúc "nhờ anh giúp đỡ", lúc "mong được chiếu cố". Không bản dịch nào sai, vì câu gốc là một lời gửi gắm chung chung mà tiếng Việt không có câu tương đương.
- 加油 jiāyóu (tiếng Trung) dịch "cố lên", khá sát, nhưng nghĩa đen là "đổ thêm dầu".
Khi lời Việt và lời gốc lệch nhau, đó chính là chỗ đáng học nhất. Gặp từ gốc Hán trong phụ đề, tra nhanh theo từ, ví dụ "hạnh phúc" ra 幸福, 행복, 幸福 để thấy ba tiếng dùng chung gốc.
Lịch xem gợi ý cho người đi làm
- Ngày thường: 20 phút, làm lượt 2 cho một cảnh năm phút, nhặt năm câu.
- Cuối tuần: xem tập mới với phụ đề Việt cho vui, rồi làm lượt 3 cho các cảnh đã học trong tuần.
- Mỗi tối trước khi ngủ: nhại lại năm câu nhặt được.
Phim cho bạn tai và ngữ cảm; ngữ pháp và từ vựng nền thì vẫn cần học bài bản, ví dụ theo lộ trình trên Ngôn Ngữ, để những câu nghe được trong phim có chỗ bám.
Câu hỏi thường gặp
Xem phim có phụ đề tiếng Việt có giúp học tiếng không?
Giúp rất ít nếu chỉ xem thụ động, vì mắt đọc tiếng Việt nhanh hơn tai nghe lời gốc. Hãy dùng phụ đề Việt ở lượt đầu để hiểu nội dung, sau đó xem lại với phụ đề gốc và không phụ đề.
Có nên học tiếng Trung qua phim cổ trang không?
Không nên dùng làm nguồn chính. Phim cổ trang dùng cách xưng hô và từ ngữ cổ như 朕, 本宫 mà ngày nay không ai nói. Phim đời thường, phim gia đình hợp hơn nhiều.
Vì sao phim Trung Quốc luôn có phụ đề tiếng Trung?
Vì Trung Quốc có nhiều phương ngữ, phụ đề giúp khán giả cả nước cùng hiểu. Với người học, đây là tài liệu nghe kèm chữ rất tốt.
Mỗi tập phim nên nhặt bao nhiêu từ mới?
Đừng nhặt từ rời, hãy nhặt khoảng năm đến mười câu ngắn dùng được ngay, kèm tình huống ai nói với ai. Câu ngắn có ngữ cảnh nhớ lâu hơn nhiều so với danh sách từ.
