Người tên Minh muốn có tên chữ Hán, mở từ điển ra thấy âm "minh" có cả chục chữ: 明, 銘, 鳴, 盟, 冥... Chọn một chữ trông đẹp mắt mà không tra nghĩa, có khi mang theo cả đời một cái tên nghĩa là "tối tăm, cõi âm". Tên Hán Việt khi viết bằng chữ quốc ngữ chỉ còn lại âm, phần nghĩa nằm trong chữ Hán đã rơi mất từ lâu. Muốn đưa tên về chữ Hán cho đúng, bạn phải làm ngược lại việc ông bà đã làm lúc đặt tên: từ âm tìm lại chữ, rồi từ chữ kiểm lại nghĩa. Bài này đi qua những âm tên phổ biến nhất, chỉ ra chữ nên dùng, chữ phải tránh, và cách quyết định khi trong nhà không còn ai nhớ chữ gốc.
Vì sao một âm Hán Việt ứng với nhiều chữ
Tiếng Hán cổ có nhiều âm hơn số âm tiếng Việt giữ lại được. Khi chữ Hán vào tiếng Việt, nhiều âm vốn khác nhau đã nhập làm một. 明 (sáng) và 冥 (tối) ngày xưa đọc khác nhau, nay tiếng Việt đọc chung là "minh", tiếng Trung hiện đại cũng đọc chung là míng. Chữ quốc ngữ ghi âm chứ không ghi chữ, nên trên giấy khai sinh chữ "Minh" không cho biết đó là chữ nào. Người đặt tên thường nghĩ tới một chữ cụ thể, nhưng ý ấy chỉ được truyền miệng hoặc ghi trong gia phả.
Điều ít người để ý: cùng một âm Hán Việt chưa chắc cùng một âm tiếng Trung. "Hà" là 河 (sông) thì đọc hé, nhưng "Hà" là 霞 (ráng mây) lại đọc xiá. "Hạnh" là 幸 (may mắn) đọc xìng, còn "hạnh" trong đức hạnh 德行 thì chữ 行 đọc xíng. Chọn chữ vì thế không chỉ đổi nghĩa mà còn đổi luôn cách người Trung Quốc gọi tên bạn.
Những âm tên hay gặp: chữ nên chọn và chữ cần tránh
Bảng dưới gom các âm tên phổ biến, mỗi âm có chữ thường dùng làm tên và chữ cùng âm nên cân nhắc. Chữ viết dạng phồn thể như gia phả Việt vẫn dùng, pinyin ghi kèm dấu thanh.
| Âm tên | Chữ hay dùng | Nghĩa | Chữ cùng âm nên cân nhắc |
|---|---|---|---|
| Minh | 明 míng | sáng, sáng suốt | 冥 míng: tối tăm, cõi âm (冥府 minh phủ) |
| Anh | 英 yīng · 瑛 yīng | tinh hoa, tài giỏi · ánh sáng của ngọc | 嬰 yīng: trẻ sơ sinh (嬰兒 anh nhi) |
| Linh | 玲 líng · 鈴 líng | tiếng ngọc kêu · cái chuông nhỏ | 靈 líng: linh hồn; dùng được nhưng nhiều nhà kiêng vì gợi cõi tâm linh |
| Vy | 薇 wēi | cây vi, hoa tường vi | 微 wēi: nhỏ bé, ít ỏi |
| Hà | 河 hé · 霞 xiá · 荷 hé | sông · ráng mây · hoa sen | 何 hé: "gì, sao", là chữ của họ Hà, không làm tên |
| Trang | 莊 zhuāng · 妝 zhuāng | trang trọng · trang điểm | — |
| Long | 龍 lóng · 隆 lóng | rồng · hưng thịnh | — |
| Huy | 輝 huī · 徽 huī | sáng chói · huy hiệu | — |
| Phương | 芳 fāng · 方 fāng | thơm, tiếng thơm · phương hướng, ngay thẳng | — |
| Hạnh | 幸 xìng · 杏 xìng | may mắn · cây hạnh (cây mơ) | — |
| Châu | 珠 zhū | ngọc trai | 州 zhōu, 洲 zhōu: châu quận, châu lục, không mang nghĩa "ngọc" |
Cột cuối không có nghĩa là chữ đó xấu. 方 trong "Phương" hoàn toàn đẹp, chỉ là nghĩa khác 芳. Còn những chữ như 冥, 嬰, 微 thì đứng trong tên sẽ khiến người đọc chữ Hán nhíu mày, dù âm nghe vẫn giống hệt.
Thử ghép từ: cách kiểm nghĩa nhanh nhất
Nghĩa ghi trong từ điển thường ngắn và trung tính, đọc "冥: tối" thì chưa thấy gì đáng ngại. Cách người học lâu năm hay dùng là viết ra ba từ thông dụng chứa chữ đó, rồi xem chúng thuộc vùng nghĩa nào.
- 明: 明天 (ngày mai), 光明 (quang minh, ánh sáng), 聰明 (thông minh). Toàn nghĩa tốt.
- 冥: 冥王星 (sao Diêm Vương), 冥府 (âm phủ), 冥紙 (giấy tiền vàng mã). Người Trung, Nhật, Hàn nhìn chữ này là nghĩ tới chuyện ma chay.
- 微: 微小 (nhỏ bé), 微弱 (yếu ớt), 微笑 (mỉm cười). Có từ đẹp, nhưng nét chung là "ít, nhỏ".
- 薇: 薔薇 (tường vi). Hầu như chỉ dùng cho tên hoa, nên đặt làm tên con gái rất tự nhiên.
Phép thử này giúp bạn thấy thứ từ điển không nói: một chữ "nghe" ra sao trong đầu người bản xứ. Chữ nào chỉ hay xuất hiện trong từ buồn, từ tang lễ, từ bệnh tật thì đừng đưa vào tên, dù nghĩa gốc của nó không xấu.
Khi trong nhà không ai nhớ chữ gốc
Đa số người Việt dưới bốn mươi tuổi không biết tên mình viết bằng chữ nào. Trước khi tự chọn, hãy thử lần lại theo thứ tự này.
- Hỏi người đặt tên. Ông bà, bố mẹ thường nhớ ý muốn gửi gắm hơn là nhớ mặt chữ: "đặt tên Hà vì sinh lúc chiều có ráng đỏ" là đủ để biết chữ 霞.
- Xem gia phả, câu đối, bia mộ của họ. Nhiều dòng họ đặt tên đệm theo đời, chữ đệm của bạn có thể đã được ghi bằng chữ Hán từ đời ông.
- Nhìn tên anh chị em. Đây là manh mối hay bị bỏ qua nhất. Ba anh em tên Giang, Hà, Hải gần như chắc là 江, 河, 海, cùng bộ thuỷ 氵. Ba chị em tên Vân, Hà, Tuyết thì "Hà" nhiều khả năng là 霞, vì cả ba đều là hiện tượng trên trời: mây 雲, ráng 霞, tuyết 雪. Những bộ tên như Phúc – Lộc – Thọ (福 祿 壽) hay Nhân – Nghĩa – Lễ – Trí (仁 義 禮 智) cũng tự cho bạn chữ.
- Nếu vẫn không ra, chọn chữ hợp với ý nghĩa mà gia đình muốn, rồi nói rõ với mọi người rằng đây là chữ bạn chọn. Không có cơ quan nào kiểm tra chữ Hán của một cái tên Việt, nên điều quan trọng là bạn hiểu và dùng nhất quán.
Tên đệm cũng phải chọn chữ
Nhiều người lo chọn chữ cho tên chính mà quên tên đệm, trong khi tên đệm cũng có bẫy riêng. Vài âm đệm phổ biến:
- Thanh: 清 qīng (trong trẻo, thanh khiết) hay 青 qīng (xanh, tuổi trẻ). Cả hai đều đẹp, nhưng "Thanh Hà" là 清河 thì gợi dòng sông trong, là 青霞 thì gợi ráng mây xanh.
- Gia: 家 jiā (nhà) hay 嘉 jiā (tốt đẹp, khen ngợi). Đặt tên đệm thì 嘉 phổ biến hơn hẳn, như trong 嘉寶 Gia Bảo.
- Bảo: 寶 bǎo (báu vật) hay 保 bǎo (giữ gìn, bảo vệ). "Bảo Ngọc" thường là 寶玉, "Bảo An" có thể là 保安 nhưng 保安 trong tiếng Trung hiện đại lại là "bảo vệ" theo nghĩa nhân viên giữ cửa, nên nhiều người chọn 寶安.
Hai tên đệm phổ biến nhất là Văn và Thị có cách xử lý riêng khi sang tiếng Trung, phần đó cần một bài riêng về họ và tên đệm.
Kiểm lại ở cả ba thứ tiếng
Một chữ đã chọn xong vẫn nên đọc thử bằng tiếng Trung, Hàn và Nhật, nhất là khi bạn sắp đi học hay làm việc ở một trong ba nước.
- 明: tiếng Trung míng, tiếng Hàn 명 (myeong), tiếng Nhật đọc âm On là めい (mei).
- 英: tiếng Trung yīng, tiếng Hàn 영 (yeong), tiếng Nhật えい (ei).
- 霞: tiếng Trung xiá, tiếng Hàn 하 (ha), tiếng Nhật âm On là か (ka), âm Kun là かすみ (kasumi).
Bạn có thể gõ tên mình vào trang tra tên chữ Hán để xem các chữ ứng với từng âm cùng cách đọc ở ba nước, hoặc mở riêng một chữ như 明 để xem nghĩa và các từ ghép thông dụng trước khi quyết định.
Những lỗi hay gặp khi tự chọn chữ
- Tin vào phần mềm dịch. Dịch "Vy" sang tiếng Trung, máy có thể trả về 微 vì đó là chữ phổ biến nhất của âm này. Máy không biết bạn là con gái và muốn tên hoa.
- Trộn phồn thể và giản thể trong một tên. Viết 陈明鈴 là trộn chữ giản thể 陈 với phồn thể 鈴. Dùng ở Trung Quốc đại lục thì viết hết giản thể (陈明铃), ở Đài Loan hay trong gia phả thì viết hết phồn thể (陳明鈴).
- Chọn chữ quá hiếm. Có những chữ đẹp nhưng nằm ngoài bộ chữ thông dụng, điện thoại gõ không ra, hệ thống đăng ký ở nước ngoài không nhận. Một chữ ai cũng đọc được tiện hơn nhiều so với một chữ phải giải thích mỗi lần.
- Chọn theo phim cổ trang. Tên nhân vật phim thường được chọn cho kêu, có chữ hợp tên nhân vật hư cấu nhưng nghe lạ khi đặt cho người thật ngày nay.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết tên mình viết bằng chữ Hán nào?
Hỏi người đặt tên về ý nghĩa họ muốn gửi gắm, xem gia phả, và nhìn tên anh chị em vì họ thường được đặt theo bộ hoặc theo cặp ý. Nếu không còn manh mối, bạn chọn chữ hợp ý nghĩa gia đình và dùng nhất quán.
Tên Minh nên viết là 明 hay chữ nào khác?
Phần lớn tên Minh dùng 明, nghĩa là sáng, sáng suốt. 銘 (khắc ghi) và 鳴 (tiếng kêu, tiếng hót) cũng có người dùng. Chữ cần tránh là 冥 vì nghĩa là tối tăm, cõi âm.
Cùng âm Hán Việt thì tiếng Trung có đọc giống nhau không?
Thường giống nhưng không phải luôn luôn. Tên Hà viết 河 đọc hé, viết 霞 lại đọc xiá. Vì vậy cần chọn chữ trước rồi mới học cách đọc tên bằng tiếng Trung.
Tên chữ Hán có cần đăng ký ở đâu không?
Giấy tờ Việt Nam chỉ ghi tên bằng chữ quốc ngữ, nên chữ Hán của tên là lựa chọn của bạn và gia đình. Khi làm giấy tờ ở nước ngoài, hãy hỏi thẳng cơ quan tiếp nhận xem họ có cần hay cho phép ghi chữ Hán không.
Nên viết tên bằng phồn thể hay giản thể?
Đi học, đi làm ở Trung Quốc đại lục thì dùng giản thể. Ở Đài Loan, Hồng Kông hoặc khi ghi vào gia phả thì dùng phồn thể. Điều quan trọng là không trộn hai kiểu trong cùng một tên.
